De grenzeloze samenleving

‘Borderline is een wereldwijde stoornis geworden, in ieder geval in de westerse wereld.’ Dit schreef psychiater en hoogleraar Dirk De Wachter in 2011, in zijn bestseller Borderline Times. Hij maakte furore door te stellen dat onze samenleving ziek is. Als we de kenmerken van borderline langsgaan, lijkt onze samenleving hieraan te lijden.

Borderline is in de psychiatrie een veelgebruikte diagnose. In het psychiatrisch handboek staan negen kernsymptomen. De diagnose borderline kan gesteld worden als je aan minimaal vijf hiervan voldoet. De symptomen zijn:

1. Je doet er alles aan om te voorkomen dat iemand je in de steek laat

2. Je hebt vaak instabiele en intense relaties

3. Je hebt regelmatig moeite om je woede te beheersen

4. Je zelfbeeld is instabiel (identiteitsstoornis)

5. Je stemming en hoe je je gevoelens uit, schommelen sterk

6. Je bent impulsief met dingen die je kunnen schaden (denk aan het verkwisten van geld, seksueel gedrag, vreetbuien en het gebruiken van verdovende middelen)

7. Je bent, door stress, met vlagen achterdochtig en afwezig

8. Je hebt terugkerende zelfmoordgedachten of je verwondt jezelf

9. Je hebt vaak een gevoel van leegte of zinloosheid

Volgens De Wachter voldoet de samenleving aan meer dan de helft van deze symptomen. Vandaar zijn diagnose: de westerse maatschappij heeft borderline.

Inmiddels zijn we ruim tien jaar verder en heeft de tijd niet stilgestaan. Staat onze samenleving er al wat beter voor? De Wachter meent van niet. En collega-psychiater Van Fenema is in haar boek ‘Het verlaten individu’ nog scherper. ‘Het lijken wel psychotische tijden.’

Psychische gezondheid in cijfers

Ook de cijfers over de psychische gezondheid van Nederlanders in de afgelopen drie jaar zijn niet rooskleurig.

Ruim vier op de tien Nederlanders van 15 jaar en ouder voelden zich in 2021 eenzaam.

Veel jongeren missen een hechte band en voelen zich in de steek gelaten. In 2021 was 18 procent van de 12- tot 25-jarigen psychisch ongezond.

Bijna de helft van de volwassenen heeft ooit één of meerdere psychische aandoeningen gehad. Afgelopen jaar waren het er bijna 3,3 miljoen. Vooral angststoornissen komen vaak voor.

Bij de geestelijke gezondheidszorg (ggz) melden zich steeds meer mensen met genderidentiteits-vragen. De vraag naar een intake voor psychologische zorg bij genderdysforie is tussen 2021 en 2022 met 63% gegroeid, en zelfs 154% ten opzichte van 2018.

Nog veel meer cijfers laten zien, dat het met de moderne westerse mens niet zo goed gaat.

Wat gaat er mis?

Onze maatschappij neemt (individuele) vrijheid als ultieme maatstaf. Onder het motto: ‘ik maak zelf wel uit wie ik ben en hoe ik leef’, hebben velen God vaarwel gezegd en zijn als een god gaan leven. Dit ontspoort in een egoïstische samenleving die vrije liefde, abortus en euthanasie als recht viert. Ieder leidt er zijn leven, bepaalt wat goed en kwaad is in zijn ogen, kiest een eigen waarheid en eist zijn rechten op. Geloven in één absolute Waarheid noemt men onverdraagzaam.

De basis van dit denken ligt in een periode die ‘de Verlichting’ heet. De mens werd ‘het centrum van de wereld’ en stuurde God naar de zijlijn. Mensen zagen zichzelf als de maatstaf van alle dingen. Ironisch genoeg lijkt deze Verlichting uiteindelijk vooral duisternis en zwaarmoedigheid te brengen. Veel mensen voelen zich nu verlaten in de samenleving.

“En daar zitten wij dan, in onze moderne maatschappij. Ieder van ons op zijn eilandje. Mens naast mens naast mens naast mens,” aldus De Wachter. Het westen is een maatschappij van individuen geworden.

Gevangen in ‘vrijheid’

Een samenleving van individuen, met ieders individuele vrijheid als hoogste doel, loopt vast. Niet alleen omdat het niet kan (de vrijheid van de één staat vaak die van de ander in de weg). Júist ook voor ieder persoonlijk. Maar waarom eigenlijk? Als alles mag, ieder zelf een identiteit kan kiezen en zijn leven zin mag geven, waarom gaan zoveel mensen dan psychisch onderuit? Dat licht ik toe.

Vrijheid en identiteit

Tegenwoordig gaat het aan de lopende band over ‘inclusief’ en ‘tolerant’. Denk aan berichten als ‘We streven naar een diverse en inclusieve wereld waar mensen zich tot hun volle potentieel kunnen ontwikkelen, ongeacht hun seksuele oriëntatie, genderidentiteit of -expressie en geslachtskenmerken.’ Dat klinkt als vrijheid. Maar is dat zo?

Is het ten diepste geen enorme last:

als je meent dat er naast man en vrouw nog tenminste 72 andere genders op je van toepassing kunnen zijn,

als jij je ook tot je ‘volle potentieel’ moet ontwikkelen,

onder een aanhoudende druk van (dreigende) ongelijkheid en onrechtvaardigheid. Ieder loopt namelijk het risico om ‘om verschillende redenen [te] worden uitgesloten van volwaardige deelname aan de samenleving. Bijvoorbeeld door een beperking, leeftijd, etnische herkomst, seksuele oriëntatie of genderidentiteit.’

En het wordt nog ingewikkelder voor de moderne westerling. Die moet het leven namelijk ook nog zin geven.

Vrijheid en zingeving

In plaats van op zoek te gaan naar dé zin van het leven, zoeken niet-gelovigen naar manieren om betekenis te geven áán het leven. Ook dat klinkt als vrijheid: zelf je leven zin mogen geven. Maar is dat zo?

De moderne mens kan van het leven iets maken, door:

zichzelf te ontwikkelen,

voor anderen of voor de planeet te zorgen,

succesvol te zijn in werk of relaties,

te genieten en intense ervaringen te beleven, en/of

zich te oefenen als deel van een groter (spiritueel) geheel.

Maar dit betekent ook dat mensen alleen door bij te dragen en te presteren, nog zin kunnen geven aan hun bestaan. Er ís geen ‘meaning of life’, het leven heeft geen betekenis. Die moet je er nu zelf aan géven (meaning in life). Een grotere mentale belasting en toename van psychische problemen en burn-outs zijn het gevolg.

Psychische en geestelijke nood

Om u en mij heen worstelen velen, eenzaam, met identiteit en zingeving. Met vragen als: Wie ben ik? Is het goed dat ik er ben? Wat vind ik eigenlijk van mezelf? Wat zijn mijn normen en waarden? Waar word ik blij van? Waar geef ik de meeste aandacht aan? Wat heb ik te bieden? Ook christenen kunnen hiermee worstelen, als kinderen van hun tijd. Toch is er een groot verschil. Want uiteindelijk, in de put of niet, een christen mag zich geliefd weten. Het leven ís gewenst, heeft al betekenis, en God geeft een toekomst vol van hoop. Dat alles ontbreekt bij wie Christus niet kennen.

Ziet u deze nood van zo vele mensen? Het welvarende westen is geestelijk bankroet. Een identiteits-, zingevings- en omgevingscrisis komen allemaal bij elkaar. Het is goed te begrijpen dat mensen dat niet volhouden! De moderne mens lijkt onbegrensd, maar scheert langs het randje van psychische uitputting.

Voorbij de diagnose

Je hoeft geen christen te zijn om deze nood te zien. De psychiaters De Wachter en Fenema zijn seculier. Toch stellen beiden dat de problemen samenhangen met de wens van mensen om als God te worden. Van Fenema benoemt zelfs de zeven zonden hoogmoed, luiheid, hebzucht, onmatigheid, lust, woede en afgunst als hoofdrolspelers. En ze voegt ‘leegte’ toe als ‘achtste hoofdzonde’. Dat is een aardige gedachte, maar niets nieuws onder de zon. Prediker schreef er al over (Prediker 1:2 en 12:8).

Helaas komen ze, net als zovelen, niet voorbij die diagnose. Hun analyse is ijzersterk, maar hun hoop is vaag en blijft steken bij de mens.

Er ís hoop!

Hoe anders is het voor wie Jezus Christus kennen! Voor mensen die ín Hem, genaamd ‘Ik ben’, hun identiteit vinden. Zij zijn een nieuwe schepping (2 Korinthe 5:17), kinderen van God (1 Johannes 3:1), deel van Christus’ lichaam (1 Korinthe 12:27)! Zin en betekenis hoeven ze het leven niet te geven. Bij Hem mogen ze ‘de Weg, de Waarheid en het Leven’ ontdekken (Johannes 14:6). Geldt dit ook voor u?

Ook Nederland is een zendingsveld. Hoe kijken we naar onze buren, collega’s en anderen die Hij op ons pad brengt? Wat hebben de mensen rondom ons, in hun leegte en duisternis, de Heer nodig! Wat is het geweldig als er nog ogen opengaan. Als het donker is, hoeveel temeer kan Zijn Licht dan opvallen (1 Johannes 1:5). Het boek Prediker eindigt niet bij leegte en niet bij de mens, maar bij ontzag voor God. Ik hoop dat velen, ook De Wachter en Van Fenema, Hem mogen vinden.

In Romeinen 10 staat: ‘Ieder die de Naam van de Heere zal aanroepen, zal zalig worden. Hoe zullen zij dan Hem aanroepen in Wie zij niet geloven? En hoe zullen zij in Hem geloven van Wie zij niet gehoord hebben? En hoe zullen zij horen zonder iemand die predikt?’ (vers 13-14). Aan u en mij die taak, om het Evangelie te brengen.

Roy Kloet