Amsterdam, wat heb je met je Joden gedaan?
Wie vandaag door Amsterdam wandelt, ziet de prachtige grachtenpanden, historische pakhuizen en monumentale gebouwen die herinneren aan de ongekende rijkdom van onze Gouden Eeuw. Amsterdam groeide in de zeventiende eeuw uit tot een van de belangrijkste handelssteden ter wereld. Maar hoeveel Nederlanders weten welke bijzondere bijdrage Joodse vluchtelingen aan die welvaart hebben geleverd? En hoeveel beseffen dat juist deze stad, die zoveel aan haar Joodse inwoners te danken heeft, eeuwen later het toneel werd van hun deportatie en vandaag opnieuw geconfronteerd wordt met antisemitisch geweld?
Het is een geschiedenis die mij diep raakt en die ons als Nederlanders tot nadenken zou moeten stemmen.
Joden in Nederland
We moeten terug naar het jaar 1492. In Spanje kregen Joden de keuze: zich bekeren tot het katholicisme of hun land verlaten. Velen vluchtten naar Portugal, maar ook daar werden zij later gedwongen zich te bekeren en werden ze door de inquisitie vervolgd. Families verloren hun huizen, hun bezittingen en soms hun dierbaren. Een deel van deze mensen vond uiteindelijk, vaak na veel omzwervingen, een nieuw bestaan in Amsterdam.
Dit waren de Sefardische Joden. Onder hen bevonden zich ervaren kooplieden, financiers en ondernemers die iets meebrachten wat voor de jonge Nederlandse handelsrepubliek van grote betekenis zou blijken: kennis van internationale markten, kapitaal, talenkennis en handelscontacten die zich uitstrekten over verschillende werelddelen.
Amsterdam bood hun een betrekkelijk veilige woonplaats, maar volledige vrijheid kregen zij niet. Zij werden niet toegelaten tot de ambachtsgilden, die veel beroepen beheersten. Daardoor waren tal van ambachten voor hen feitelijk afgesloten. Dat is des te opmerkelijker: de stad die van hun handelskennis profiteerde, sloot hen tegelijkertijd van een groot deel van het beroepsleven uit. En juist daar zien we iets opmerkelijks gebeuren. In plaats van zich door die beperkingen te laten verlammen, ontwikkelden zij activiteiten in sectoren waarin de gilden minder macht hadden.
Zij bouwden handelsbedrijven op, investeerden in suikerraffinaderijen en waren actief in de tabaks- en diamantindustrie. Via familieleden en zakenrelaties in Portugal, Brazilië en andere handelsgebieden bereikten internationale goederenstromen de Amsterdamse haven. Suiker uit Brazilië en kostbare goederen uit verre landen vonden via deze netwerken hun weg naar de Republiek. Sommige Sefardische kooplieden investeerden bovendien in de VOC, de handelscompagnie die zo'n belangrijke plaats innam in de Nederlandse geschiedenis.
Hoe bijzonder is het deze relatief kleine gemeenschap een internationale invloed uitoefende die veel groter was dan haar aantal inwoners deed vermoeden. Rond het midden van de zeventiende eeuw telde Amsterdam slechts enkele duizenden Joodse inwoners. Toch maakten hun handelscontacten en ondernemingen deel uit van het wereldwijde economische netwerk waarop de stad floreerde.
Natuurlijk kwam de rijkdom van Amsterdam niet uitsluitend door Joodse ondernemers tot stand. Ook andere kooplieden, migranten, zeelieden en ambachtslieden waren daarvoor van groot belang. Bovendien kende de koloniale handel een donkere kant van uitbuiting en slavernij, waarbij ook sommige Joodse handelaren betrokken waren. Maar de historische betekenis van de Sefardische gemeenschap voor de ontwikkeling van Amsterdam is onmiskenbaar.
Wie vandaag de Portugese Synagoge uit 1675 bezoekt, ziet nog altijd een indrukwekkend monument van die geschiedenis. Het gebouw vertelt het verhaal van een gemeenschap die na vervolging opnieuw tot bloei kwam.
En dan dringt zich een pijnlijke gedachte op: Amsterdam werd mede groot door mensen die elders niet welkom waren.
Twee eeuwen later: Joodse namen achter bekende winkels
De Joodse bijdrage aan Amsterdam hield niet op na de Gouden Eeuw. Ook in de negentiende en twintigste eeuw drukten Joodse ondernemers hun stempel op de stad. Denk aan De Bijenkorf, die in 1870 begon met de winkel van Simon Philip Goudsmit aan de Nieuwendijk. Uit het Bijenkorf-bedrijf ontstond in 1926 HEMA, opgericht door Arthur Isaac en Leo Meyer. Twee namen die vrijwel iedere Nederlander kent, terwijl hun Joodse ontstaansgeschiedenis veel minder bekend is.
Generaties Joodse families hielpen Amsterdam groeien, van internationale handel tot warenhuizen en diamantbewerking. Hun ondernemerschap werd een vertrouwd onderdeel van het Nederlandse straatbeeld. Maar toen de vervolging kwam, bleek dat succes geen bescherming te bieden.
Van welvaart naar verraad
Enkele eeuwen later veranderde diezelfde stad voor haar Joodse inwoners in een plaats van angst.
Tijdens de Duitse bezetting werden Joodse Amsterdammers uit het openbare leven verwijderd, van hun bezittingen beroofd, opgepakt en gedeporteerd. De stad die generaties lang hun thuis was geweest, kon hen niet beschermen.
Nederlandse instanties en burgers werkten mee aan registratie, arrestaties en transporten. Anderen kwamen juist moedig in verzet en redden levens. Maar uiteindelijk werden vanuit heel Nederland ongeveer 107.000 Joden gedeporteerd. Slechts een klein deel overleefde.
Wanneer ik daaraan denk, voel ik vooral schaamte over wat in ons land heeft kunnen gebeuren. Hoe kon een samenleving die zoveel te danken had aan de aanwezigheid en het ondernemerschap van Joodse families, toestaan dat deze mensen uit haar midden werden weggevoerd?
Hoe kon Amsterdam, ooit een toevluchtsoord, voor zoveel Joden het vertrekpunt naar hun vernietiging worden?
En nu, Amsterdam?
Wie zou hebben gedacht dat ruim tachtig jaar na de Holocaust opnieuw mensen in Amsterdam zouden worden opgejaagd omdat zij Joods zijn of daarvoor worden aangezien?
In de nacht van 7 op 8 november 2024, rond de voetbalwedstrijd tussen Ajax en Maccabi Tel Aviv, vonden gerichte aanvallen plaats op Israëlische supporters en mensen die als Joods werden gezien. De Inspectie Justitie en Veiligheid bevestigde later dat kleine groepen relschoppers mensen doelbewust bedreigden, intimideerden en mishandelden.
Natuurlijk moet iedereen in Nederland vrij zijn om aandacht te vragen voor het leed van Palestijnen. Ook hun levens zijn kostbaar en hun verdriet verdient erkenning. Maar hoe kan het dat in een stad met deze geschiedenis mensen opnieuw worden aangevallen vanwege hun Joodse identiteit of hun verbondenheid met Israël?
Een Palestijnse vlag mag geen reden zijn voor haat tegen Palestijnen. En een Israëlische vlag mag nooit een reden zijn om iemand te bedreigen of te mishandelen.
Juist Amsterdam zou als geen andere stad moeten begrijpen waar het begint wanneer mensen worden geïntimideerd om hun afkomst. Wij hebben immers gezien waar antisemitisme uiteindelijk toe kan leiden.
Hebben wij werkelijk iets van onze geschiedenis geleerd?
God is Zijn volk niet vergeten
Maar achter deze aangrijpende geschiedenis ligt een nog grotere werkelijkheid. De Bijbel vertelt ons dat God Abraham heeft uitgekozen en hem bijzondere beloften heeft gedaan. Uit zijn nageslacht kwam uiteindelijk Jezus Christus voort, de beloofde Messias.
En juist hier wordt Gods trouw zo onvoorstelbaar groot. Johannes schrijft dat Hij tot het Zijne kwam, maar dat de Zijnen Hem niet hebben aangenomen. Israël heeft als volk zijn Messias grotendeels afgewezen. Toch stelt Paulus in Romeinen 11 de indringende vraag of God Zijn volk heeft verstoten. Zijn antwoord laat niets aan duidelijkheid te wensen over: volstrekt niet!
God heeft Zijn volk niet afgeschreven. Zijn beloften aan Abraham, Isaak en Jakob zijn niet verdwenen. Zelfs menselijke ontrouw kan Zijn verbondstrouw niet ongedaan maken.
Dat betekent niet dat Israël boven kritiek staat of geen verlossing door Jezus Christus nodig heeft. Het betekent dat God Zijn eigen woord niet breekt.
En dan worden de Bijbelse profetieën bijzonder aangrijpend. Zacharia 12 beschrijft hoe Jeruzalem voor de volken een zware steen zal worden. Daniël 9 wordt gesproken over een periode van schijnbare vrede, gevolgd door drieënhalf jaar van ongekende verdrukking. Maar uiteindelijk spreekt Zacharia ook over het moment waarop zij zullen zien op Hem Die zij doorstoken hebben.
Wat een ontroerende toekomstverwachting: het volk dat zijn Messias niet herkende, zal Hem uiteindelijk herkennen.
Hoe dichtbij die gebeurtenissen zijn, weten wij niet. Maar Gods beloften staan vast.
En daarom blijft voor mij, wanneer ik naar Amsterdam kijk, één vraag over. Hoe lang zullen wij nog moeten aanzien dat Joden worden bedreigd en vervolgd? Hoe lang zal de wereld blijven worstelen met dezelfde haat die al zoveel eeuwen slachtoffers maakt?
De Bijbel leert ons dat God niet voor altijd zal zwijgen. Er komt een dag waarop Hij zal ingrijpen en Zijn rechtvaardigheid zichtbaar zal worden. Niet volgens onze menselijke agenda, maar op Zijn tijd.
Amsterdam heeft haar Joodse inwoners veel te danken. De geschiedenis verplicht ons hun plaats in onze samenleving te erkennen, hun veiligheid te beschermen en nooit opnieuw weg te kijken.
Want hoe beschamend zou het zijn wanneer een stad die mede groot werd door Joodse vluchtelingen, opnieuw een stad wordt waarin Joden zich niet veilig voelen?
Boven alles blijft echter deze zekerheid staan: mensen kunnen hun beloften breken, samenlevingen kunnen hun geschiedenis vergeten, maar de God van Abraham, Isaak en Jakob vergeet Zijn volk niet.
Maranatha. Kom, Heere Jezus!
Ton Hardon